Ψυχολογία, Φιλοσοφία, Επιστήμες, Παιδεία

Sapere aude! – Τόλμα να γνωρίζεις

Η στωική ηθική


Σε γενικές γραμμές στον τομέα της ηθικής οι στωικοί απέρριπταν τον ηδονισμό, εκτιμούσαν την κοινωνική ζωή και συνιστούσαν ανάμειξη στην πολιτική. Σύμφωνα με την Αρχαία Στοά η ευτυχία βρίσκεται μέσα στην αρετή, όπου φτάνει όποιος ζει σύμφωνα με τη φύση. Ο Χρύσιππος δίδασκε ότι το οικειότερο πράγμα για κάθε ζώο είναι η σύστασή του και η επίγνωσή της. Οι τέλειες αρετές, δηλαδή η φρόνηση, η δικαιοσύνη, η ανδρεία, η σωφροσύνη, και όσες άλλες υπάγονται σε αυτές αποτελούν μορφές γνώσης. Ο ευδαίμων βίος είναι μία σειρά πράξεων ενάρετα επιτελεσμένων και σύμφωνα με τη φύση. Κάθε τι το ωφέλιμο είναι αγαθό μόνον όταν χρησιμοποιείται σωστά, και σύμφωνα με αυτή την έννοια η αρετή αποτελεί το μοναδικό αγαθό.

st2

Ο άνθρωπος ως μοναδική λογική οντότητα επί γης, ικανή να κατανοήσει τη θεϊκή νομοτέλεια, θα πρέπει να κατευθύνει συνειδητά τις δραστηριότητες του σύμφωνα με τις επιταγές της. Το να ζει κανείς δηλαδή σύμφωνα με τον Λόγο που αποτελεί την πεμπτουσία της φύσης. Το «Ομολογουμένως ζην» ή «ακολούθως τη φύσει ζην» προσδιορίζει το πρόταγμα της στωικής Ηθικής.

Επειδή η φύση του ανθρώπου είναι ο Λόγος, το να ζει κανείς σύμφωνα με τη φύση μεταφράζεται στο να ζει «κατά Λόγον». Για τον λόγο αυτό η «φρόνησις» (κατά τον Ζήνωνα) ή η «σοφία» (κατά τον Κλεάνθη) που χαρακτηρίζει αυτή τη μορφή ζωής, την «εύροια βίου», την κατά ευνοϊκό δηλαδή τρόπο διαμόρφωση της ζωής, συνιστά την ύψιστη αρετή των στωικών και προσδιορίζει την ευδαιμονία του ατόμου.

st1Κάθε πράξη που συμβάλλει στην ολοκλήρωση της ανθρώπινης φύσης και του ανθρώπινου προορισμού, ταυτίζεται με το αγαθό ως ενάρετη και αποτελεί «κατόρθωμα», σε αντίθεση με τις πράξεις που την αντιστρατεύονται και αποτελούν «αμαρτήματα».

Όλες οι υπόλοιπες πράξεις που αναφέρονται στη συμβατική ζωή του ανθρώπου, εκτιμούνται από τους στωικούς ως «αδιάφορα», με ορισμένες ωστόσο διαβαθμίσεις ανάλογα με τη συμβολή τους στην εκπλήρωση του σκοπού της ζωής του.

Όλες οι ενέργειες, κατά συνεπεία, εξαρτώνται από τη συνειδητή γνώση με την οποία επιτελούνται και την κατάταξή τους στις παραπάνω κατηγορίες. «Πρέπει να έχω πάντα υπόψη μου ποια είναι η παγκόσμια φύση και ποια είναι η δική μου και σε ποια σχέση βρίσκεται αυτή προς την άλλη και από ποιο σύνολο είναι τμήμα και ότι δεν υπάρχει κανένας που να μπορεί να με εμποδίσει να κάνω και να λέω όσα είναι σύμφωνα με την παγκόσμια φύση της οποίας είμαι τμήμα»

Τη γνώση των αυθεντικών αξιών, την ορθή τους εκτίμηση και την καθιέρωσή τους σε μοναδικό μετρονόμο των πράξεών μας αντιστρατεύεται το «πάθος», το οποίο αποτελεί «άλογον κίνησιν της ψυχής», που συσκοτίζει τη λογική, το «ηγεμονικόν», ώστε να συγκατατεθεί στη διενέργεια μιας αγαθής, ενάρετης πράξης. Μέλημα του ανθρώπου θα πρέπει να είναι συνεπώς, σε αντίθεση με την αριστοτελική άποψη, η καταπολέμηση του πάθους.

Προκειμένου να εκπληρωθεί ο προορισμός του ανθρώπου, να εξασφαλιστεί δηλαδή η ενάρετη διαβίωσή του, θα πρέπει να απελευθερωθεί η ψυχή από τα πάθη. Την ψυχική αυτή κατάσταση αποκαλούν οι στωικοί «απάθεια» και χαρακτηρίζει την προσωπικότητα του σοφού, του μοναδικού, ελεύθερου, πλούσιου, δίκαιου, ενάρετου και ευδαίμονος ατόμου, που μπορεί να διακρίνει το αναγκαίο και να το πραγματοποιήσει, που είναι ανεξάρτητος από εξωτερικές επιρροές και γι’ αυτό κυρίαρχος του εαυτού του. Όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι – δηλαδή η πλειοψηφία – χαρακτηρίζονται φαύλοι.

Σε αντίθεση προς το ανθρωπολογικό πρότυπο των κυνικών που αδιαφορούσε για την εξωτερική πραγματικότητα – γεγονός που χαρακτήριζε και την ηθική στάση των αρχαιότερων στωικών – και οδηγούσε στη διαμόρφωση μιας άκρως εγωιστικής συνείδησης, ο σοφός των στωικών αναδεικνύει αρετές όπως την ανδρεία, όπου έχει αποστολή να υπομένει στις ταλαιπωρίες, τη σωφροσύνη, που προσδιορίζει την παραμονή στα όρια του μέτρου και τη δικαιοσύνη, που χαρακτηρίζει τη δίκαιη κατανομή.

Κοντά στην τελευταία, η οποία προσδιορίζει τη σχέση του σοφού με τον Αλλο, επιτάσσει ο στωικισμός στον σοφό να διέπεται και από αγάπη για τον συνάνθρωπο και μάλιστα, σε βαθμό πρωτοφανή για τα δεδομένα της αρχαιότητας. Και η αγάπη αυτή να μην περιορίζεται μόνο στα συγγενικά η φιλικά διακείμενα προς τον σοφό άτομα, αλλά να απευθύνεται σ’ όλους τους ανθρώπους ανεξάρτητα από χρώμα, κοινωνική προέλευση και εθνική καταγωγή. Έτσι εμφανίζονται οι στωικοί ως οι πρώτοι εκπρόσωποι του ανθρωπισμού και του κοσμοπολιτισμού κατά την αρχαιότητα σε σημείο, ώστε τα ηθικά τους προτάγματα να αποτελέσουν το θεμελιακό υπόβαθρο του ηθικού οικοδομήματος των νεότερων χρόνων.

Information

This entry was posted on 16/10/2016 by in φιλοσοφία and tagged , , , .

Πλοήγηση

Follow Ψυχολογία, Φιλοσοφία, Επιστήμες, Παιδεία on WordPress.com